Psychoedukacja dla pacjenta czyli psychoterapia poznawczo-behawioralna w pigułce

Psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT cognitive behavioral therapy) stała się jednym z wiodących nurtów terapeutycznych, dzięki wynikom badań naukowych, potwierdzającym jej skuteczność oraz co ważne dla pacjenta – dzięki ograniczonemu czasowi trwania. Kiedy klient zrozumie na czym polega CBT, odkryje jak łatwo te zasady można zastosować w codziennym życiu. To po prostu ma sens.

Żeby klient mógł skutecznie pracować nad sobą wykorzystując zasady CBT, musi najpierw zrozumieć model poznawczy. Psychoedukacja zwykle rozpoczyna się na drugiej lub pierwszej sesji i jest kontynuowana w procesie terapeutycznym.

MODEL POZNAWCZY

Sugeruję przyjrzeć się przez chwilę grafice umieszczonej w nagłówku artykułu – to prosta grafika obrazująca model poznawczy.  CBT opiera się na założeniu, że nasze myśli, emocje oraz zachowania wpływają na siebie wzajemnie. To co myślimy o danej sytuacji wpłynie na to jak będziemy się czuli i jakie zachowanie podejmiemy.

Przyjrzyjmy się teraz modelowi poznawczemu na przykładzie dwóch osób, które znalazły się w tej samej sytuacji:

Sytuacja:  Marek i Karol otrzymali kiepską ocenę z egzaminu z matematyki
Marek Karol
Myśli: „Gdybym był mądrzejszy, zdałbym test.  Jestem taki głupi.” Myśli:  „Źle oceniłem poziom trudności. Po prostu za mało się uczyłem.”
Emocje: smutek, lęk przed kolejnym testem Emocje: rozczarowanie, pewność siebie  co do kolejnego testu
Zachowanie: Marek myśli o sobie w negatywny sposób, nie próbuje zmienić swojego sposobu nauki ponieważ jest przekonany, że to on jest problemem Zachowanie: Karol nie jest zadowolony ze swojego wyniku, ale planuje co zmienić w swoim sposobie nauki, żeby otrzymać lepszą ocenę kolejnym razem

 

Przyjrzyjmy się teraz każdemu elementowi modelu poznawczego:

MYŚLI

Nasz mózg nieustanie tworzy interpretacje tego co dzieje się wokół nas.  Myśli zawierają ocenę sytuacji, które napotykamy. Niektóre są rezultatem rozważań czy rozumowania, inne pojawiają się błyskawicznie. Te drugie nazywamy myślami automatycznymi. Wydają się przychodzić do głowy automatycznie, są zazwyczaj szybkie i krótkie. Często jesteśmy ich nieświadomi, a uświadamiamy sobie pojawiającą się po nich emocję. Kiedy pojawiają się myśli automatyczne, nie oceniamy czy są adekwatne, po prostu bezkrytycznie przyjmujemy je jako prawdę i nie zastanawiamy się nad nimi. Czasami myśli automatyczne, często nieuświadomione, a irracjonalne, czy dysfunkcyjne, wywołują w nas negatywne emocje „nie wiadomo skąd”.

Rozpoznawania automatycznych myśli można się nauczyć, śledząc zmiany nastroju. Kiedy zauważymy u siebie zmianę emocji, warto zapytać siebie „Co sobie przed chwilą pomyślałem?”. W terapii poznawczej poddajemy dysfunkcjonalne myśli racjonalnej refleksji, co pociąga za sobą zmianę nastroju.

Nasze myśli automatyczne zawierają często szereg zniekształceń poznawczych. Więcej informacji na ich temat znajduje się w artykule „Zniekształcenia poznawcze czyli rozpoznaj błędy w swoim myśleniu”.

EMOCJE

Nasze uczucia zależą nie tyle od sytuacji jako takiej, co od sposobu jak ją zinterpretujemy i co o niej myślimy. Spójrzmy na tę samą sytuację, w której osoby czują się różnie, w zależności od tego co o niej myślą:

SYTUACJA: Anna i Sylwia widzą mężczyznę zmierzającego w ich kierunku
Anna Sylwia
Myśli: „Ten facet wydaje się być w porządku, może po prostu się zgubił i potrzebuje zapytać o drogę.” Myśli: „Dlaczego on idzie w moim kierunku? Czego chce? On coś kombinuje.”
Emocje: spokojna, przyjaźnie nastawiona Emocje: przestraszona, zdenerwowana

 

Niektórzy naukowcy twierdzą, że istnieje sześć podstawowych emocji, których ekspresja jest uniwersalna kulturowo: radość, smutek, złość, strach, zaskoczenie, wstręt. Inne emocje, te złożone, są mieszanką emocji podstawowych.

Kiedy doświadczamy danej emocji nasze ciało doświadcza szeregu procesów fizjologicznych np. strach może prowadzi do reakcji walki lub ucieczki: akcja serca przyspiesza, mięśnie napinają się, ciśnienie krwi rośnie.

Ważne żeby zrozumieć, że myśli  i emocje, często przez nas nieuświadomione, w dalszym ciągu wpływają na nasze zachowanie. Ta wiedza wyjaśnia dlaczego powinniśmy ćwiczyć identyfikowanie naszych automatycznych myśli i emocji, jeśli chcemy zmienić nasze zachowanie.

ZACHOWANIE

Po tym jak zinterpretujemy poznawczo daną sytuację i doświadczymy reakcji emocjonalnej, następuje odpowiedź w postaci naszego zachowania.

Przyjrzyjmy się zachowaniu Kuby i Olka, którzy doświadczyli takiej samej sytuacji:

Sytuacja: Kuba i Olek dzwonią do kolegi, który nie odbiera telefonu
Kuba Olek
Myśli: „Musi być zajęty albo nie ma ochoty teraz rozmawiać.” Myśli: „On nie chce ze mną rozmawiać. Widocznie jestem nudny i dziwny”
Emocje: brak zmiany stanu emocjonalnego Emocje: smutek
Zachowanie: Kuba próbuje zadzwonić do kolegi za kilka godzin Zachowanie: Olek nie dzwoni więcej do tego kolegi i usiłuje unikać go w przyszłości

 

Na podstawie przykładu powyżej, możemy przypuszczać, że Olek będzie miał trudności w utrzymywaniu zdrowych relacji, jeśli nadal będzie interpretował neutralne sytuacje w negatywny sposób. Tego typu sposób myślenia występuje często u osób cierpiących na depresję czy zaburzenia lękowe.

PRZEKONANIA KLUCZOWE

Skąd biorą się automatyczne myśli? Co powoduje, że jedna osoba konstruuje daną sytuację inaczej niż inna? Myśli, które pojawiają nam się w głowie w danych sytuacjach wynikają z przekonań kluczowych, podstawowych i głębokich przekonań o nas samych, innych i świecie. Niektóre z przekonań mogą brzmieć: „ Jestem słaby”, „Ludzie są pomocni”, „Nie da się mnie kochać”, „Świat to niebezpieczne miejsce”, „Jestem dobrym człowiekiem”.

Przekonania tworzymy i kształtujemy na podstawie naszych doświadczeń. Jakkolwiek, te przekonania nie zawsze są prawdziwe. Na przykład, ktoś kto doznał przemocy od rodzica w dzieciństwie mógł wytworzyć przekonanie, że nie da się go pokochać, kiedy tak naprawdę problem stanowił rodzic i jego zachowanie.

Wyobraź sobie, że twoje przekonania kluczowe są jak filtr, przez który przechodzi każda twoja myśl. Jeśli ktoś ma przekonanie „Nie da się mnie kochać” to każda z jego myśli automatycznych wiąże się z tym przekonaniem, gdyż z niego wynika.

Sytuacja: Jola i Magda dzwonią do przyjaciela, który nie odbiera telefonu
Jola Magda
Przekonanie kluczowe: „Nie da się mnie kochać” Przekonanie kluczowe: „Jestem wartościowa/ warta pokochania”
Myśli: „Nie odbiera bo już mnie nie lubi.” Myśli: „Nie odbiera bo pewnie jest zajęty. Pewnie oddzwoni jak będzie mógł”.

 

Najważniejsze przekonania kluczowe są tak głębokie, że często pozostają niewyartykułowane. Uważamy je za prawdy absolutne, mówiące o tym, „jak jest naprawdę”. Niektóre, negatywne przekonania, mogą uruchamiać się tylko w stanie przygnębienia lub mogą być aktywne przez cały czas. Wówczas dana osoba interpretuje przez jego pryzmat najróżniejsze sytuacje, nawet jeśli interpretacje te są zupełnie nieracjonalne. Ta osoba jednak skupia się jedynie na informacjach potwierdzających prawdziwość przekonania, pomijając lub lekceważąc informacje z nim sprzeczne. W ten sposób podtrzymywane są przekonania niezgodne z prawdą i nieprzystosowawcze.

Bardzo często celem terapii poznawczo –behawioralnej jest zmiana przekonań kluczowych.

Podsumowując model poznawczy:

Przekonania kluczowe wpływają na nasz ogląd sytuacji, wyrażony konkretnymi automatycznymi myślami. Te myśli warunkują odczuwane emocje i zachowanie.

Autor: Katarzyna Staroń psycholog, psychoterapeuta poznawczo-behawioralny

Źródła:

www.therapistaid.com

Psychoterapia poznawczo-behawioralna. Teoria i praktyka. Popiel, A.,Pragłowska, E., Wydawnictwo Paradygmat, 2008.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *