Na czym polega psychoterapia poznawczo-behawioralna oraz czym różni się od innych nurtów terapeutycznych?

Celem tego artykułu jest dostarczenie Ci podstawowych informacji na temat nurtu terapeutycznego, jakim jest terapia poznawczo-behawioralna oraz przedstawienie najważniejszych cech, odróżniających ten proces terapeutycznych od innych.

Główne założenia terapii poznawczo- behawioralnej CBT (Cognitive-Behavioral Therapy)

Nazwa „psychoterapia poznawczo-behawioralna” wynika ze wspólnego podłoża teoretycznego obu koncepcji, tj. założenia, że procesy uczenia się wpływają na zachowanie (terapia behawioralna), nabywanie i utrwalanie przekonań i sposobu w jaki interpretujemy otaczający nasz świat (terapia poznawcza).

W CBT zakłada się, że jednostka aktywnie konstruuje własną rzeczywistość, nadając znaczenie wszystkim bodźcom. Aktywność poznawcza, czyli treść naszych myśli i sposób w jaki myślimy wpływa na nasze zachowanie i emocje. Problemy natury psychicznej są zatem wynikiem nieracjonalnego, zniekształconego, nieprzystosowawczego myślenia. Zmiana wzorców myślenia na bardziej racjonalne zniweluje objawy zaburzenia (np. natrętne myśli, lęk, depresyjny nastrój itd.) i tym samym wpłynie na zmianę emocjonalną (np. poprawa nastroju) i zmianę w zachowaniu (np. osoba z fobią społeczną zacznie uczestniczyć w spotkaniach towarzyskich).

W terapii poznawczo-behawioralnej terapeuta pomaga pacjentowi zmienić sposób myślenia z irracjonalnego, zniekształconego (np. depresyjny styl myślenia) na racjonalny, pomocny, przystosowawczy, co pozwala złagodzić objawy i pomóc klientom rozwiązać problemy oraz opracować strategie radzenia sobie z przyszłymi problemami.

Terapia poznawczo-behawioralna – cechy procesu terapeutycznego

  • Ukierunkowanie na cel i jego rozwiązanie.
  • Psychoterapia CBT jest zorientowana na cel, który jest wspólną decyzją pacjenta i terapeuty, choć oczywiście wiodąca rolę odgrywa tu pacjent. Zazwyczaj cel wiąże się z tym, co motywuje nas do poszukiwania pomocy psychoterapeuty (np. napady panicznego lęku, dotkliwy smutek…). Celem może być usunięcie objawów, zmiana dotychczasowego stylu życia lub rozwój osobisty.

  • Dobór metod terapeutycznych na podstawie dynamicznie tworzonej konceptualizacji problemu pacjenta.
  • Psychoterapeuta formułuje obraz problemu na podstawie danych dostarczonych przez pacjenta, a następnie zmienia go w procesie psychoterapii w zależności od nowych informacji. Określa problemy pacjenta w języku danej teorii psychologicznej, dzięki czemu możliwe jest zrozumienie w jaki sposób doszło do wykształcenia pewnych nawyków w sferze myślenia i zachowań, które są problematyczne. Dzięki temu możliwe jest ułożenie planu terapii oraz stosowanych technik poznawczych i behawioralnych.

  • Skupienie na teraźniejszości.
  • W terapii poznawczej, w fazie początkowej psychoterapeuta koncentruje się na tu i teraz, bieżących problemach zgłaszanych przez pacjenta, gdyż celem jest poprawa aktualnego i przyszłego funkcjonowania. Jednak oczywiste jest, że w funkcjonowaniu człowieka odzwierciedlona jest jego przeszłość, sposób wychowania, doświadczenia, wyrażone w historii jaką on opowiada o sobie. Rozpoznanie i omówienie powodów trudności i omówienie przeszłych doświadczeń, w których toku pacjent nauczył się określonego sposobu myślenia i reagowania, jest bardzo ważnym – ale nie zawsze koniecznym – elementem terapii.

  • Określona struktura procesu terapii i każdej z sesji.
  • Ustala się czas terapii, częstotliwość i długość spotkań, kolejność realizacji ustalonych celów. Każda sesja ma pewne stałe elementy np. omówienie wydarzeń w ciągu tygodnia, ustalenie planu sesji wraz z wyznaczeniem głównego problemu do pracy, zaplanowanie pracy osobistej – zadań terapeutycznych do wykonania w domu.

  • Relacja terapeutyczna.
  • Skuteczna psychoterapia wymaga stworzenia przymierza terapeutycznego – relacji pomiędzy pacjentem i terapeutą, stanowiącej bezpieczne środowisko do wprowadzania zmian w sposobie myślenia, zachowaniach, emocjach. Relacja taka oparta jest na akceptacji, wzajemnym szacunku, zaufaniu i umożliwia skuteczną współpracę w procesie realizacji celów terapeutycznych.

  • Współpraca pacjenta i terapeuty.
  • W terapii CBT podkreśla się, że pacjent jest ekspertem w dziedzinie własnych problemów, terapeuta jest ekspertem od mechanizmów powstawania problemów. Współpraca obu stron może doprowadzić do sukcesu psychoterapii, rozwiązania problemu i zmniejszania związanego z nim cierpienia. 

    Terapeuta motywuje pacjenta do przejmowania coraz większej inicjatywy w przebiegu terapii, uczy pacjenta samoobserwacji, dostrzegania związków pomiędzy myśleniem, emocjami i zachowaniem, rozwiązywania problemów. Powodzenie psychoterapii zależy w dużej mierze od motywacji pacjenta i włożonej pracy własnej – pacjent pracuje również pomiędzy sesjami wykonując zadania terapeutyczne, eksperymenty, uzupełniając dzienniczki, czytając teksty edukacyjne. Psychoterapia CBT ma charakter edukacyjny. Terapeuta przekazuje pacjentowi informacje na temat diagnozy, mechanizmów powstawania zgłaszanych problemów itd. Terapeuta pełni również rolę trenera, uczy pacjenta zmiany problematycznych nawyków, uczy sposobów rozwiązywania problemów, tak by po zakończeniu terapii mógł stać się swoim własnym terapeutą.

  • Techniki terapeutyczne.
  • Psychoterapeuta poznawczo-behawioralny korzysta z wielu technik mających na celu zmianę wzorców myślenia, emocji, zachowań, czerpiąc również z doświadczeń innych szkół terapeutycznych (m.in. techniki terapii behawioralnej, terapii Gestalt).

  • Ograniczenie terapii w czasie.
  • W zależności od diagnozy i problemu terapia będzie krótkoterminowa (najczęściej, krótsza niż rok, np. około 12 sesji przy problemie paniki) lub długoterminowa (ponad rok, np. przy zaburzeniach osobowości). Długoterminowa terapia będzie podzielona na etapy, nastawione na realizację kolejnych celów terapeutycznych.

  • Wyposażenie pacjenta w wiedzę i narzędzia autoterapii.
  • Terapia uczy pacjenta rozpoznawać, weryfikować i reagować na nieprzystosowawcze myśli i przekonania. Uczy radzenia sobie z problemami. Uczy jak stać się własnym terapeutą.

    Źródło: Psychoterapia poznawczo-behawioralna. Teoria i praktyka. Popiel, A.,Pragłowska, E., Wydawnictwo Paradygmat, 2008., opracowała Katarzyna Staroń